Općenito o poremećajima spavanja-budnosti.

Spavanje je jedna od najvažnijih karakteristika ljudskog ponašanja.  Neophodno je za pravilno funkcionisanje mozga. Ima ulogu da odmara mozak i održava homeostatsku funkciju. Čini se i da ima značaj uregulaciji tjelesne temperature i očuvanje energije. Spavanje zazuzima jednu trećinu ljudskog života.

Nedostatak sna može dovesti do slabije koncentracije, problema sa pamćenjem, smanjenja seksualne želje. Osobe mogu biti razdražljive i letargična a mogu se javiti i halucinacije i sumanute ideje. Poremećaji spavanja mogi imati ozbiljne posljedice, uključujući i fatalne nesreće do kojih dolazi usljed pospanosti.

Spavanje je pod uticajem biološkog ritma ali i pod uticajem vanjskih faktora kao što je ciklus dan – noć, svakodnevne aktivnosti, raspored obroka, i drugih vanjski faktora. Razvija se tokom prve dvije godine života.

Kada osoba spava tokom dana ili u vrijeme kada je inače navikla da bude budna obrazac spavanja nije fiziološki isti a ni psihološki i bihevioralni efekti spavanja.

Spavanje se sastoji od dva fiziološka stanja – “faze”:  – spavanje sa brzim pokretima očnih jabučica (REM) i – spavanje bez brzih pokreta očnih jabučica (NREM). Sanjanje se većinom javlja u REM fazi. Spavanje se mjeri polisomnografom, koji simultano mjeri moždanu aktivnost (elekroencefalogram EEG, pokreti očiju-elektrookulogram) i tonus mišića (elektromiogram).

Oko 30% odraslih osoba (u Sjedinjem državama) tokom života dožive poremećaj spavanja, a više od polovine njih ne traži pomoć. Osobe koje se duže od jedne godine žale na insomniju imaju 40 puta veću vjerovatnoću da imaju i drugi psihijatrijski pormećaj u odnosu na opštu populaciju. Kod 35% pacijenata u centrima za poremećaje spavanja koji se žale na nesanicu, osnovni uzrok je psihijatrijski poremećaj. Polovina ovih pacijenata pati od depresije. Približno 80% pacijenata sa velikim depresivnim poremećajem se žali na nesanicu. Oosoba sa postraumatskim stresnim pormećajem pored nesanice uglavnom pate i od noćnih mora.

Hipersomnija povezana sa psihijatrijskim poremećajem se obično nalazi kod različitih stanja kao što su rana faza blagog depresivnog poremećaja, žalovanje, poremećaji ličnosti, disocijativni poremećaji, i somatoformi poremećaji.  Tretman primarnog oboljenja trebao bi riještiti i hipersomniu.

Potrebe za snom su različite od osobe do osobe. Takozvanim “kratkim spavačima” je dovoljno 6 sati sna (rijetkima još i manje), dok je “dugim spavačima” potrebno više od 9 sati sna svake noći da bi mogli uredno funkcionisati.

Sa dobi se vrijeme provedeno u krevetu se povećava. Također se povećava i broj noćnih buđenja. Ukupno vrijeme spavanja u toku noći se smanjuje. Povećava se vrijeme potrebno za ulazak u san. Smanjuje se zadovoljstvo spavanjem a češći su umor i pospanost tokom dana kao i drijamanje. U starijoj životnoj dobi  su češći određeni poremećaji spavanja kao što su Noćni mioklonus, Sindrom nemirnih nogu, Noćna apnea.

Poremećen san može biti samostalno stanje ili se javiti u sklopu drugog zdravstvenog ili psihijatrijskog poremećaja. Ženski spol, poodmakla životna dob, drugi zdravstveni  ili mentalni poremećaji, zloupotreba psihoaktivnih supstanci su povezani sa povećanom učestalošću poremećaja spavanja.

Pažljivo postavljena dijagnoza i specifičan tretman su najvažniji. Tretman poremećaja spavanja uključuje liječenje osnovnog zdravstvenog stanja kada god ono postoji i ukoliko je to moguće.

Važno je znati da nesanica, pojačano spavanje, parasomnije ili njihove kombinacije mogu biti uzrokovane opštim zdravstvenim stanjem kao što su između ostalih:

Epileptički napadi povezani sa spavanjem – kada se napadi se javljaju skoro isključivo za vrijeme spavanja (epilepsija spavanja)

Klaster glavobolje povezane sa spavanjem- nastaju u toku spavanja, teške su i zahvataju jednu stranu glave.

Hronična paroksizmalna hemikranija. Hronična paroksizmalna hemikranija je unilaternalna glavobolja koja se često javlja i ima nagli početak (javlja se samo tokom REM faze spavanja).

Sindrom abnormalnog gutanja povezan sa spavanjem.  Stanje u toku spavanja u kojem zbog neadekvatnog gutanja dolazi do aspiracije pljuvačke, kašljanja i gušenja. Povremeno je povezano sa katkom pobuđenošću ili buđenjima.

Astma povezana sa spavanjem.  Astma koja se pogoršava tokom spavanja. Kod nekih ljudi može relutirati značajnim smetnjama spavanja.

Kardiovaskularni simptomi povezani sa spavanjem.  Povezani sa poremćajim srčanog ritma, kongestivnim srčanim zatajenjem, bolešću srčanih zalizaka, i projenjivim krvnim pritiskom koji može biti induciran ili pogoršan promjenama fiziologije kardiovaskularnog sistema u toku spavanja.

Gastoezofagelani refluks  povezan sa spavanjem. Pacijenti se bude sa jakim bolovima u obliku žarenja iza grudne kosti, osjećajem stezanja ili boli u grudima, ili kiselim ukusom u ustima. Često je povezano sa hijatalnom hernijom. Gastroezofagaelni refluks (GERB) može voditi u astmu povezanu sa spavanjem zbog refluksa u plućima

Hemoliza povezana sa spavanjem (paroksizmalna noća hemoglobinuria). Rijetka, stečena, hronična hemolitička anemija. Hemoliza i posljedična hemoglobinuria se ubrzavaju tokom spavanja tako da jutarnji urin izgleda tamno crvene boje.

Bolna stanja, kao npr. artritis mogu dovest do pojave insomnije.