Općenito – Anksiozni ili sa strahom vezani poremećaji

Anksioznost je patološko (emocionalnao) stanje obilježeno iracionalnim i prekomjernim osjećajem ustrašenosti i strepnje, neugode, nemira i napetosti što je praćeno tjelesnim znakovima koji se javljaju zbog pojačane aktivnosti vegetativnog nervnog sistema.

Anksioznost je difuzan, veoma neprijatan, često nejasan osjećaj tjeskobe, udružen sa jednim ili više tjelesnih doživljaja – na primjer praznina u stomaku, stiskanje u prsima, lupanje srca, ubrzano disanje, glavobolja ili iznenedna potreba za ekskrecijom. Nemir i potreba za kretanjem često su prisutni. Anksioznost izvjesnog stepena je iskustvo koje je iskusilo većina ljudi, a koje se odnosi na neizvjesnost usmjerenu prema svakodnevnim životnim situacijama ili nelagodnost od suočavanja sa teškom situacijom. Stanje se može nazvati poremećajem kad je anksioznost snažna, dugotrajna i ograničava psihološko i socijalno funkcionisanje.

Najvažniji simptomi i znakovi anksioznosti su:

Psihološki simptomi: – Osjećaj ustrašenosti, – Otežana koncentracije, – Hipervigilnost, – Nesanica, – Smanjen libido, -„Knedla u grlu“, – Nervoza u želucu (trema), – Napetost, – Strepnja

Tjelesni znakovi: – Drhtanje, grčenje, osjećaj treperenja, tremor, – Bolovi u leđima, glavobolja, –  Mišićna napetost, – Kratak dah, hiperventilacija, – Umor, – Parestezije, – Teškoće gutanja,    Hiperaktivnost vegetativnog  sistema: 1. Crvenjenje i bljedilo, 2. Tahikardija, palpitacije, 3. Znojenje, hladne ruke, 4. Dijareja, mučnina, bol u epigastrijumu, 5. Suha usta, 6. Učestalo mokrenje,

Anksioznost predstavlja jednu od osnovnih emocija i uglavnom se terminološki izjednačava sa strahom. Ovakva praksa nije pogrešna, ali je važno istaći da pored veoma jasnih zajedničkih karakteristika između anksioznosti i straha, ipak postoje određene razlike. Zajedničko im je da obje emocije nastaju u situacijama kada smatramo da nam prijeti opasnost. Medjutim, ono što ih suštinski razlikuje je to što termin strah koristimo kada se radi o procjeni da nam se opasnost dešava u ovom trenutku, dok anksioznost koristimo kada imamo očekivanje da će se ta opasnost desiti u budućnosti. Zbog toga anksioznost najčešće opisujemo kao strepnju, zebnju, slutnju, brigu ili neprijatno iščekivanje. Anksioznost se teško podnosi i kontroliše zbog neizvesnosti i nepredvidljivosti koju sa sobom nosi.

Kod straha postoji realna prijetnja u sadašnjost, dok se kod anksioznosti ta prijetnja anticipira (predviđa) u budućnosti. Strah ima adaptivnu funkciju reagiranja u situaciji realne prijetnje i u funkciji je očuvanja života. I anksioznost ukoliko je umjerena (tada to nazivamo zabrinutošću) može biti korisna za pripremu organizma na stresne situacije. Međutim pretjerana anksioznost može biti paralizirajuća, a time onemogućuje svakodnevno funkcioniranje,.

Zajedničke karakteristike svih anksioznih poremećaja su:  – Subjektivni osjećaj anksioznosti  – Akutni početak (iako dugo traju proces njihovog nastanka nije dugotrajan)  – Relativno očuvana radna sposobnost,  – Prepoznavanje patoloških misli, – Nema otuđenja od realnosti

Iako anksioznost i strah mogu biti veoma neprijatna stanja oni u isto vrijeme predstavljaju odbrambeni mehanizam neophodan za opstanak jedinke. Radi se o evolutivnom nasljeđu reakcije na opasnost koja podrazumijeva pripremu organizma za adekvatnu borbu ili bijeg iz rizične situacije. Ukoliko se anksioznost i strah jave zbog realno postojeće opasnosti, možemo reći da se radi o normalnoj emocionalnoj reakciji. Ukoliko realne opasnosti nema, ili je nesrazmjerna intenzitetu emocionalnog reagovanja, onda govorimo o patološkoj anksioznosti i strahu. Patološka anksioznost uglavnom „preplavi“ osobu uz osjećaj da je teško može kontrolisati. Kod normalnog straha ili anksioznosti, ove emocije motivišu na određenu aktivnost kako bi se problem riješio. Kod patoloških formi, najčešće imaju negativan uticaj na donošenje odluka, koncentraciju i funkcionalnost u cjelini.

Kao posljedica dugotrajnog osjećanja anksioznosti može doći ili do sekundarnog izbjegavanja ili do adaptacije (korišćenjem razlučitih psiholoških odbrambenih mehanizama i ponašanja). Na taj način anksioznost i njeni potencijalni izvori često ostaju neprimijećeni ili nesvjesni.

Još uvek nije jasno šta izaziva anksiozne poremećaje. Kao i druge vrste mentalnih bolesti, smatra se da je uzrok kompleksan i predstavlja kombinaciju razlučitih faktora. Prije svega su to psihološki faktori a postoje I dokazi o genetskom uticaju (osobito kod OKP) i neurofiziološkoj podlozi. Postoji više teorija nastanka anksioznih poremećaja a najznačajnije su psihodinamska (psihoanalitička), teorije učenja I biološke teorije.

Psihodinamska (psihoanalitička) teorija dijeli izvore anksioznosti u četiri grupe: 1. Impulsna anksioznost, 2. Separaciona anksioznost, 3. Kastraciona anksioznost, 4. Superego anksioznost.

Prema ovoj teoriji dijete u svom razvoju prolazi kroz ove anksioznosti i postupno ih prevladava, tako da može uspješno da zadovoljava svoje nagonske impulse u skladu sa socijalnim normama i ima dovoljno energije za uspostavljanje zrelih emocionalnih odnosa i aktivnosti učenja i rada. Kod odraslih osoba, ukoliko nedovoljno razriješeni konflikti uzimaju mnogo energije putem pretjeranog korištenja mehanizama odbrane, problem može nastati u nekoj stresnoj situaciji, pogotovo onoj koja simbolički podsjeća na rani konflikt. Dakle, smatra se da se radi o nagonskim signalima ka egu, koji imaju tendenciju da iz nesvjesnog prodru u svjesne strukture. Neki psihoanalitičari povezuju anksioznost sa poremećajem odnosa majka – dijete u ranim razvojnim fazama ili kao posljedicu porođajne traume.

Psihodinamika anksioznih poremećaja: Nesvjesni porivi, uglavnom seksualni ili agresivni prijete da se pojave u svijesti što izaziva anksioznost. Da bi se anksioznost suzbila koriste se različiti odbrambeni mehanizmi: a. Premještanje što dovodi do fobije, b. Reaktivna formacija, negacija i premještanje što dovodi do opsesivno-kompulzivnog poremećaja, c. Slom potiskivanja dovodi do paničnog ili generalizovanog anksioznog poremećaja, d. Agorafobija je vezana uz: i. Neprijateljsko-zavisni odnos sa partnerom, ii. Strah od agresivnih i seksualnih poriva usmjerenih prema drugim ili od drugih usmjerenih ka pacijentu.

Teorije učenja: 1. Anksioznost nastaje zbog frustracije ili stresa. Jednom doživljena anksioznost postaje uslovljen odgovor na druge stresogene ili slabije frustrirajuće situacije. 2. Anksioznost može biti naučena od roditelja kroz identifikaciju i imitaciju anksioznih modela (teorija socijalnog učenja), 3. Anksioznost je u vezi sa stvarno zastrašujućim podražajima, npr. nezgodama, koje se prenose na druge podražaje putem uslovljavanja, dovodeći do fobije.

Biološke teorije: 1. Pretjerana vegetativna reakcija sa povećanim tonusom simpatikusa, 2. Povećano otpuštanje kateholamina, 3. Povišeni metaboliti noradrenalina, 4. Skraćena latencija rem spavanja i stadija 4 spavanja, 5. Snižen nivo GABA uzrokuje hiperaktivnost centralnog nervnog sistema, 6. Povišen nivo serotonina, 7. Hiperaktivni temporalni dio kore mozga, locus ceruleus.

U procesu postavljanja dijagnoze kompletna psihijatrijska anamneza i posmatranje pacijenta imaju najvažniju ulogu.Tjelesni pregled daje veoma malo podataka za dijegnozu ovoga stanja. U primarnoj zdravstvenoj zaštiti, korištenje screening upitnika može povećati procenat otkrivanja pacijenata oboljelih od anksioznih poremećaja. Ipak ne preporučuje se rutinski screening, već se testiraju samo pacijenati koji imaju simptome anksioznosti ili se na nju posumnja.

Liječenje

Ako anksioznost postane intenzivna ili hronična, treba pažljivo i potpuno procjeniti situaciju u kojoj se pacijent nalazi, pokušati rekonstrukciju uzroka i posljedica poremećaja. Veoma je važno dati pacijentu dovoljan broj informacija i pomoći mu da razumije svoja osjećanja. Intelektualna i emocionalna analiza situacije zajedno sa ljekarom (psihijatrom) je od suštinske je važnosti.

U slučajevima kada je funkcionalni kapacitet pacijenta oštećen može pomoći kratkotrajno uzimanje lijekova. U ozbiljnim hroničnim slučajevima indikovana je dugotrajna terapija.

Farmakoterapija. U terapiji anksioznih poremećaja upotreba lijekova ne daje uvijek dobre rezultate, pa je potrebno razviti terapijsku shemu u odnosu na svaki pojedinačni poremećaj. Vješt izbor lijekova umnogome može pomoći kod velikog broja pacijenata.  Psihoterapija (kognitivna, bihevioralna i dinamska) je korisna, naročito u slučajevima dugotrajnih anksioznih stanja.

Terapija ima nekoliko ciljeva. Na prvom mjestu potrebno je odrediti prirodu poremećaja. Potom je potrebno odrediti sve faktore koji doprinose nastanku poremećaja kao i procijeniti potrebu za lijekovima. Potrebno je educirati pacijenta o prirodi oboljenja i o farmakoterapiji (destigmatizacija, dužina terapije značaj upotrebe lijekova, očekivanom početku djelovanja terapije, mogućim neželjenim dejstvima, rizicima samoinicijativnog ukidanja lijeka, te potencijalnim znakovima apstinencijalne krize). Svakako treba pružiti podršku pacijentu.

Što se tiče upotrebe lijekova osnovu farmakološkog tretmana većine anksioznih poremećaja predstavlja tretman antidepresivima (SSRI). Anksiolitici (benzodiazepine) se preporučuju kod određenih poremećaja, ali samo u kratkom vremenskom roku. Triciklični antidepresivi, inhibitori MAO, antikonvulzivi i antipsihotici prepisuju se za određene indikacije, koje uglavnom određuje psihijatar.

Kada se odlučimo za upotrebu lijeka preporučuje se lijek uključiti u niskoj dozi, koja se postepeno povećava u skladu sa terapijskim odgovorom.

Psihoterapija. Rezultati randomiziranih studija pokazali su podjednaku efikasnost farmakoterapije i psihoterapije. Randomizirane studije, koje kompariraju efikasnost kombinacije ova dva oblika terapije sa pojedinačnim, dale su varijabilne rezultate. Kognitivno-bihejvioralna terapija pokazala se veoma efikasnom u tretmanu anksioznih poremećaja. Bihejvioralna terapija odnosi se na modifikaciju ponašanja (izlaganje, prilagođavanje, tehnika disanja, interoceptivno izlaganje). Kognitivna terapija utiče na osjećanja pacijenta, odnosno način na koji pacijent doživljava važna životna iskustva. Ciljevi kognitivne terapije su mijenjanje pogrešnih premisa, ispravljanje grešaka u zaključivanju, te usmjeravanje pacijenata ka objektivnoj realnosti. Individualna analitički orijentisana psihoterapija i grupna analiza su se pokazali veoma efikasnim u tretmanu anksioznih poremećaja.

Iako još uvijek nemamo saznanja kako spriječiti pojavu anksioznog poremećaja, ipak postoje postupci i aktivnosti kojima se simptomi mogu umanjiti. U tom smislu se preporučuje: – Prekinuti ili smanjiti upotrebu proizvoda koji sadrže kofein, (kahva, čaj, energetski napici, čokolada). – Pravilno se hranite  – Obezbijedite sebi uredan san  – Uključite redovnu fizičku aktivnost: aerobne vježbe, trčanje, bicikl isl. Fizička aktivnost podstiče sintezu neurotransmitera koji popravljaju raspoloženje i smanjuju stress. – Prije uzimanja bilo kakvih lijekova ili biljnih pripravaka, savjetujte se sa ljekarom, jer određene supstance iz istih mogu pogoršati anksioznost – Ukoliko se prepoznajete u kliničkoj slici, potražite stručnu pomoć.